Borçlar Hukuku'nun temel borç kaynaklarından olan haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme, vaka sorularında sıkça birbirine karıştırılır. Oysa aralarındaki temel mantık farkını anlamak, sınavda doğru sonuca ulaşmanın ve kritik puanları kazanmanın anahtarıdır. Bu yazıda, bu iki kavramı en net haliyle ayıracak ve bir daha karıştırmamanızı sağlayacak pratik bilgileri sunuyoruz.
Temel Fark: Borç Nereden Doğuyor? Hukuka Aykırılık vs. Haklı Sebep Olmaması
Haksız fiil, bir kişinin hukuka aykırı ve kusurlu bir eylemiyle başka birine zarar vermesidir (TBK m. 49). Burada borcun kaynağı, hukukun yasakladığı bir davranışın yapılmasıdır. Sorumluluğun doğması için dört temel unsur aranır: hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve bu fiil ile zarar arasındaki nedensellik (illiyet) bağı. Örneğin, bir sürücünün dikkatsizliği sonucu başka bir araca çarpması, klasik bir haksız fiil örneğidir ve çarpanın, oluşan zararı giderme borcu doğar.
Sebepsiz zenginleşme ise, bir kişinin malvarlığının, haklı bir sebep olmaksızın başka bir kişinin malvarlığı aleyhine artmasıdır (TBK m. 77). Burada hukuka aykırı bir eylem değil, malvarlıkları arasında "hukuki sebepten yoksun" bir kayma söz konusudur. Örneğin, bankanın yanlışlıkla hesabınıza fazladan para yatırması durumunda, sizin malvarlığınız haklı bir neden olmadan arttığı için sebepsiz zenginleşme doğar ve bu parayı iade borcunuz oluşur.
"Kimse kendi kusurundan fayda sağlayamaz."
Pratikteki En Önemli Farklar: 4 Kritik Karşılaştırma
Bu iki borç kaynağını somut olaylarda ayırt etmenizi sağlayacak ve özellikle zamanaşımı gibi pratik sonuçları etkileyen dört temel karşılaştırma şöyledir:
- Sorumluluğun Kaynağı: Haksız fiilde borç, hukuka aykırı bir eylemden doğar. Sebepsiz zenginleşmede ise haklı bir neden olmaksızın gerçekleşen malvarlığı değişiminden kaynaklanır.
- Kusur Şartı: Haksız fiil sorumluluğu kural olarak "kusura" dayanır. Sebepsiz zenginleşmede ise zenginleşenin kusurlu olup olmaması borcun doğumu için bir şart değildir.
- Zamanaşımı Süreleri: Her ikisi için de genel süreler, hakkın öğrenilmesinden itibaren 2 yıl ve her halde 10 yıldır (TBK m. 72, 82). Ancak kritik fark şudur: Haksız fiil aynı zamanda suç teşkil ediyorsa, daha uzun olan ceza zamanaşımı süresi uygulanır. Sebepsiz zenginleşmede ise böyle bir kural yoktur.
- İadenin Kapsamı: Haksız fiilde amaç, zararın tamamının giderilmesidir (tam tazminat). Sebepsiz zenginleşmede ise iade borcu, zenginleşenin elinde kalan "zenginleşme miktarı" ile sınırlıdır (TBK m. 79).
Sonuç
Gördüğünüz gibi, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme arasındaki ayrım, borcun kaynağına ve sonuçlarına odaklandığınızda oldukça nettir. Vaka sorularında olayın temelinde hukuka aykırı bir eylem mi yoksa sebepsiz bir malvarlığı kayması mı olduğunu tespit ederek doğru sonuca ulaşabilirsiniz. Bu temel ayrımları binlerce soruyla pekiştirmek ve sınavda zaman kazanmak için HMGS Cepte'yi hemen indirin.
