Ceza Hukuku vaka sorularında, failin A'yı hedef alıp B'yi öldürdüğü senaryolar en kafa karıştırıcı olanlardır. Bu durumun "hata" mı yoksa "sapma" mı olduğunu doğru tespit etmek, sorunun çözümünde hayati önem taşır. Bu yazıda, TCK Genel Hükümler çerçevesinde hata ve sapma kavramları arasındaki o ince çizgiyi net bir şekilde çizecek ve vaka sorularını çözerken sizi bir adım öne taşıyacağız.
Hata (Şahısta Hata): Yanlış Kişi, Tek Suç
Hata, failin eylemini yönelttiği kişi veya obje hakkında yanılmasıdır. Ceza hukukunda en sık karşılaşılan türü "şahısta hata"dır. Burada fail, öldürmek istediği kişiyi doğru bir şekilde hedef alır ancak hedef aldığı kişinin kimliği konusunda yanılır. Örneğin, fail, karanlık bir sokakta hasmı A'yı gördüğünü sanarak ateş eder ve o kişiyi öldürür. Ancak ölen kişinin, A'ya çok benzeyen B olduğu anlaşılır. Bu durumda failin kastı "bir insanı" öldürmeye yöneliktir ve sonuçta yine "bir insan" ölmüştür.
Türk Ceza Kanunu'nun 30. maddesi hata halini düzenler. Şahısta hata, suçun maddi unsurlarında bir hata olmadığı için failin kastını ortadan kaldırmaz. Yani, fail A'yı öldürmek isterken B'yi öldürdüğünde, B'yi kasten öldürme suçundan (TCK m. 81) sorumlu tutulur. Tek bir fiil ve tek bir netice vardır. Bu nedenle, şahıstaki yanılma, failin sorumluluğunu etkilemez.
"Ceza hukukunda niyet, sonucun kendisi kadar önemlidir."
Sapma (Hedefte Sapma): Doğru Kişi, İki Ayrı Sorumluluk
Hedefte sapma (aberratio ictus) ise tamamen farklı bir durumdur. Burada fail, hedef aldığı kişi veya obje konusunda yanılmaz, hedefi doğrudur. Ancak hareketinin icrası sırasında bir sapma meydana gelir ve netice, hedeflenmeyen başka bir kişi veya obje üzerinde gerçekleşir. İşte bu durumu adım adım inceleyelim:
- Örnek Olay: Fail, hasmı A'yı öldürmek için ona doğru ateş eder. Ancak tam o sırada A eğilir ve kurşun arkada duran B'ye isabet ederek onun ölümüne neden olur.
- Hedeflenen Suç (A'ya Karşı): Fail, A'yı öldürmek için icra hareketlerine başlamış ancak elinde olmayan bir nedenle (A'nın eğilmesi) suçu tamamlayamamıştır. Bu nedenle A'ya karşı "kasten öldürmeye teşebbüs" (TCK m. 35, 81) suçundan sorumludur.
- Gerçekleşen Netice (B'ye Karşı): Failin B'yi öldürme kastı yoktur. Ancak dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı davranarak öngörülebilir bir neticeye sebep olmuştur. Bu nedenle B'nin ölümünden "taksirle öldürme" (TCK m. 85) suçundan sorumludur.
- Cezaların Belirlenmesi: Fail, tek bir fiille birden fazla farklı suça neden olduğu için, fikri içtima kuralları (TCK m. 44) gereğince en ağır cezayı gerektiren suçtan (bu örnekte kasten öldürmeye teşebbüs) cezalandırılır.
Sonuç
Özetle, vaka sorusunu çözerken kendinize şu soruyu sorun: Fail hedefinde mi yanıldı, yoksa hareketinde mi? Eğer hedefindeki kişide yanıldıysa bu "hata"dır ve tek bir suçtan (kasten öldürme) sorumluluk doğar. Eğer hedefi doğruyken hareketi sekip başka birine zarar verdiyse bu "sapma"dır ve iki ayrı suç (teşebbüs + taksir) gündeme gelir. Bu ayrımı kavramak, Ceza Hukuku Genel Hükümler konularındaki başarınızın temelini oluşturacaktır. Bu ve benzeri yüzlerce vaka sorusuyla pratik yapmak için HMGS Cepte'yi hemen indirin.
