HMK'nın en temel konularından biri olan ispat yükü, vaka sorularının adeta kilit noktasıdır. "Kim, neyi ispat edecek?" sorusunun cevabını bilmek kadar, bu kuralın en önemli istisnası olan senetle ispat zorunluluğunu ve bu zorunluluğun can simidi olan delil başlangıcını anlamak, sizi sınavlarda rakiplerinizin önüne geçirecektir.
Temel Kural: İddia Eden İspat Eder (HMK m. 190)
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 190. maddesi uyarınca, ispat yükü, iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafa aittir. Daha basit bir ifadeyle, bir şeyi iddia eden, o iddiasını kanıtlamakla yükümlüdür. Örneğin, bir alacak davasında davacı, davalıdan alacaklı olduğunu iddia ediyorsa, bu alacak ilişkisini ispat etmek zorundadır. Davalı ise borcu ödediğini iddia ediyorsa, bu sefer ödemeyi ispat yükü davalıya geçer. Bu temel prensip, yargılamanın adil bir şekilde ilerlemesinin temelini oluşturur.
Ancak hukuk, hayatın her alanında olduğu gibi istisnalarla doludur. Bazen kanun, ispat yükünü normal kuralın aksine diğer tarafa yükleyebilir. Bu durumlara "karineler" denir ve sınavda dikkat etmeniz gereken önemli noktalardır. Fakat genel kural, "müddei iddiasını ispatla mükelleftir" ilkesidir.
"Ei incumbit probatio qui dicit, non qui negat." (İspat, iddia edene aittir; inkâr edene değil.)
Senetle İspat ve Kurtarıcısı: Delil Başlangıcı
İspat yükünün en önemli ve en çok soru gelen istisnası, senetle ispat zorunluluğudur. İşte bu konunun şifreleri:
- Senetle İspat Zorunluluğu (HMK m. 200): Bir hukuki işlemin, yapıldığı zamanki değeri kanunda belirtilen parasal sınırı (2024 yılı için yeniden değerlemeyle belirlenen miktar) aşıyorsa, bu işlemin tanıkla ispatı mümkün değildir. Bu durumda ispat ancak "senet" yani yazılı bir belge ile yapılabilir. Bu kural, büyük meblağlı hukuki ilişkilerde güvenliği sağlamayı amaçlar.
- Delil Başlangıcı (HMK m. 202): Peki, elinizde tam bir senet yoksa ama alacağınız da bu sınırın üzerindeyse her şey bitti mi? Hayır! İşte burada "delil başlangıcı" devreye girer. Delil başlangıcı, iddia edilen hukuki işlemi tam olarak ispat etmese de onu muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kişiden (borçludan) sadır olan (gelen) belgedir.
- Delil Başlangıcının Gücü: Bir e-posta, bir WhatsApp mesajı, altı imzalı olmayan bir metin gibi belgeler delil başlangıcı sayılabilir. Delil başlangıcının varlığı halinde, senetle ispat zorunluluğu olan bir konuda dahi "tanık dinletme" imkânı doğar. Yani delil başlangıcı, tanık delilinin kapısını aralayan bir anahtar görevi görür.
- Özetle: Normalde tanıkla ispat edemeyeceğiniz bir alacağı, borçludan gelen ve borcu muhtemel kılan bir mesaj (delil başlangıcı) sayesinde tanık dinleterek ispat edebilirsiniz. Bu, usul hukukunun en pratik ve en önemli inceliklerinden biridir.
Sonuç
HMGS'de usul hukuku soruları, sadece kuralları bilmeyi değil, bu kuralların istisnalarını ve o istisnaların da istisnalarını kavramayı gerektirir. İspat yükü, senetle ispat zorunluluğu ve delil başlangıcı üçgeni, bu durumun en net örneğidir. Bu mantığı kavradığınızda, en karmaşık vaka sorularını bile kolayca çözebildiğinizi göreceksiniz. Bu konuları yüzlerce özgün soruyla test etmek ve pratik yapmak için HMGS Cepte uygulamasını hemen indirin.
